خرم آباد = خورموه

با درود فراوان

به پیشگاه شما بزرگواران گرامی

پیش از آغاز ، بایسته یادآوری است ، که :

1- در باره سرچشمه ها و دست آویزهای این زنجیره از گزارشها (گورستانها و آیینهای  سوگواری در لرستان ) به امید خدا در پایان نوشته پایانی ، همگی آنها فهرست وار پیشکش پیشگاهتان خواهد شد .

2- بسا بسیار پیش می آید که آیینهای گرد آوری شده درگزارشهای پژوهشی فرهنگ بومی – در اینجا فرهنگ بومی لرستان - مربوط به گذشته های دور و یا نزدیک هستند که از برخی هاشان تنها یادی و یا یادبودی برجا مانده و دیگر در حال حاضر به آن گستردگی که پیشترها بوده اجرا نمی شوند و یا اصلا ممکن است هم اینک بطور کلی منسوخ و فراموش شده باشند . از جمله این موارد ، موردی است که در ریز به آن خواهیم پرداخت .

گورستانها و آیینهای  سوگواری در لرستان - 2

مء جر [ Mejar ](بنای یادبود) و سنگء  قوئر ] Sange Qor [  ) = سنگ قبر ) های لرستان

ساختمانها و سنگهای خموش یا آیینه های بازتاباننده هزارن اندیشه ؟

همانگونه که از جستار پیشین به یاد دارید . ما پیرامون گوشه ای از آیینهای سوگ واری  - روشهای خاکسپاری درگذشتگان - در لرستان ( به ویژه شهر خرمووه) سخن گفتیم . در این جستار برآنیم تا گوشه ای دیگر از کارهای که بازماندگان برای فرد در گذشته انجام می دهند ، نکاتی چند را بازگو نماییم . موضوعی را که در این نوشته به آن خواهیم پرداخت نیز همچون نوشتار پیشین به گونه ای – و بسا بیشتر هم - در نمای گورستانهای لرستان تاثیر گذار است . و نمود عینی دارد .

یکی از چیزهای که شاید همگی ما بطور گسترده و در همه گورستانها  دیده باشیم . سنگ قبر - و بناهای یادبود - باشد . و تا آنجا که دانسته های ناچیز این کهترین اجازه می دهد ، تقریبا در تمام دنیا ( به جز جاهایی که رسومی همچون مرده سوزی و ... دارند و در کل مردگان را دفن نمی کنند ) از خاور تا باختر و از گذشته های دور تا هم اینک ، هماره با دیدن سنگ گور- و بناهای یادبود - می توان پی به وجود یک گورستان برد و شاید با اندکی تسامح و تساهل بتوان گفت که گورستان با سنگ قبر - و بناهای یادبود که از اجزاء لاینفک تشخیص و تشخص گورها و درگذشتگان درون آنهاست – هویت خارجی و وجود عینی می یابد . اما اینکه چرا از سنگ گورها - و بناهای یادبود - استفاده می شود و یا اینکه چه چیزهای در شکل  و حالت و .. قرار گیری آنها در محل خود تاثیرگذار است ؟ پرسشی است که ما در اینجا به آن خواهیم پرداخت

(البته این پژوهش بیشتر درباره گورهای لرستان و شاید بتوان گفت که گورهای برنزستان  انجام پذیرفته است ) .

بی شک در یک اجتماع - یا قوم - آنچه بیش از همه عوامل دیگر در شکل و اندازه و چگونگی قرار گیری سنگ گورها تاثیر گذار است . همانا باورهای دینی و تصورات و جهان بینی های ماورائی افراد ان اجتماع می باشد . به بیان روشن تر پاسخ های را که جهان بینی یک اجتماع به هر یک از پرسشهای زیر می دهد تاثیر بسیار قوی در - شیوه تدفین ، شکل قبور و - ماهیت و ظاهر سنگ قبرها – و بناهای یادبودی - که برمزار درگذشتگان ساخته میشود ، خواهد داشت ( برای نمونه در جستار پیشین رد پای باورهای ایرانی کهن را در ساخته شدن لحکها و فلسفه وجودی انها می دیدیم ) . پرسشهای نظیر :

1-   آیا زندگی انسان با مرگ این جهانی پایان می یابد یا جهان دیگری نیز هست ؟

2-   آیا انسان پس از مرگ هم به زندگی آن جهانی خود ادامه می دهد ؟

3-   آیا انسان پس از مرگ در همین مقام و به همین گونه که در این جهان می زیسته در آن جهان نیز می زی ید ؟

4-   آیا روان مردگان نیز همچون انسانهای زنده پاک است ؟ یا دست زدن به جسد مردگان تابوست ؟ ( تابو=  به زبانی ساده همان ممنوعیتهای دینی است مانند حرام و نجس در دین اسلام که ارتکاب اولی و یا لمس دومی گناه است و شایسته بادافره )

5-   آیا باید به مردگان نیز همچون زندگان احترام گذاشت و آنها را در زندگی بازماندگان تاثیر گذار دانست ؟

6-   آیا دین و آیین ما اجازه مشخص کردن مدفن مردگان را می دهد یا خیر ؟

7-   آیا بایستی شاخص نماینده گور درگذشته به چه شکلی باشد ؟ (مثلا برای مسیحیان عمدتا بصورت خاج (= صلیب ) و ایستاده و عمودی )

8-    باید از چه نوع ماده ای برای ساخت این شاخص استفاده کر د؟ ( چوب ، سنگ و ..)

9-   آیا این شاخص بایستی نمایانگر مقام و جایگاه اجتماعی فرد درگذشته باشد ؟

10-                      ...

افزون بر این عواملی مانند علاقه بازماندگان به فرد درگذشته ، و همچنین میل بشر به جاودانگی خویش و نیز جاودان کردن یاد و خاطرات و حتی دلبندانش یکی دیگر از عواملی است که در شکل مقابر و سنگ گورها و بناهای یادبود تاثیر گذار است . از آنجایی که بشر می خواهد هماره در یاد دیگران بماند و یا اینکه اثری برای مدتهای زیادی از خویش برجای بگزارد . و نیز چنین است برای دیدی که انسان به عزیزانش دارد و بر آن است تا بگونه ای جای خالی ایشان را پر نماید مثلا  نمادی ، تصویری و ... از آنها را در دید خویش قرار دهد و یا نام ایشان را زنده کند .

شکل قبور و سنگ گورها وبناهای یادبود مقابر و ... گورستانهای لرستان نیز همچون سایر گورستانها از این قاعده خارج نسیتند . اما شاید چیز که در گورستانهای لرستان ( با توجه به وسعت نسبتا کم استان لرستان ) بسیار جلب توجه و خودنمایی می کند . گوناگونی سنگ گورها ( البته بنا بر آنچه که در آینده خواهیم دید شاید بهتر باشد که به برخی از آنها بناهای یادبود بگوییم ) باشد . تفاوتهای چشم گیری مانند : مواد به کار رفته ، شکل ، اندازه ، رنگ ، نحوه کار گذاشته شدن و ...

با وجود این همه گوناگونی می توان سنگ گورها ( بناهای یادبود ) را با توجه به مواد به کار رفته شده در آنها و شکل ظاهریشان به 4 صورت زیر دسته بندی کرد :

1-   سنگ گورهای که منقوش به نقوشی گوناگون هستند .

2-   سنگ گورهای تندیسی . ( که بسیار از آنها به شکل شیر هستند )

3-   بناهای یادبود ( مانند منارک ها ، میل های بلند ، چارطاقی (مجر Majar) ، سازه ها ، ساختمانها و ..  )

4-   سنگ گورهای بسیار ساده ( سنگهای که بدون هرگونه نوشته ، نقش و یا حتی تراشی هستند )

اینک بطور جداگانه به بررسی شکل ، علائم مشخصه ، تاریخچه ،  و ... هرگروه از این سنگ گورها (بناهای یادبود) می پردازیم ( البته تا آنجایی که دانسته های این کهترین اجازه می دهد ) .

سنگ گورهای منقوش :

شاید بتوان این گروه از سنگ گورها را در کنار گروه دوم ( سنگ گورهای تندیسی ) منحصر به فردترین سنگ گورهای لرستان ( و برنزستان ) دانست . چه تا کنون سنگ گورهای اینچنینی در جایهای دیگر ایران دیده نشده است .

همانگونه كه از نام اين سنگ گورها مي توان دريافت آنها تكه سنگهاي بزرگي هستند كه با توجه به ثروت و مقام  و جايگاه و هنر و پيشه و ... درگذشته و خانواده او داراي اندازه هاي و بزرگي و كوچكي و نگارهاي گوناگوني مي باشند . كه هم بصورت ايستاده ( عمودي) و هم بصورت خوابيده ( افقي ) بر روي گورها گذاشته مي شوند . البته بر روي اين سنگ گورها هيچگونه نوشته هاي كه نمايانگر نام و نشان و ... فرد درگذشته باشد ديده نمي شود . البته گه گاهي و آن هم  بسيار به ندرت مي توان بر روي برخي از اين سنگ گورهاي منقوش تاريخ فوت شخص متوفي را ديد .

نقوش كنده شده بر روي اين سنگها داراي تنوع چنداني نمي باشد . صرف نظر از تعداد تكرار هر نقش بر روي يك سنگ واحد ،‌ در تمام اين سنگ گورها مي توان نگارهايي مشابه و همانندي - كه بيشترشان برگرفته از طبيعت و زندگي  روزمره هستند – را به كرات ديد . نگاره هاي مانند بزكوهي ، اسب ، كوه ، رود ، خورشيد ، صحنه هاي كوچ ،‌ شكارگاه ،‌ آيينهاي سوگواري ، افراد حاضر در آيين سوگواري ، نوازندگان محلي ،‌ مراسم عروسي و ...

البته بجز اين نقوش چند نقش عمومي و پركاربرد ديگر نيز وجود دارد كه تنها براي نشان دادن جنسيت متوفي بكاربرده مي شده. اين نقوش عبارتند از :

1-   آيينه و شانه : براي

2-   مهر نماز و تسبيح : براي مردان

لازم به يادآوريست كه نقشهاي بكار برده شده براي درگذشتگاني كه مونث بوده اند چندان زياد نيست . اين نقشها كه شامل سه نقش آيينه ، شانه و دار قالي مي باشند . تنها نگارهاي است كه مي توان بر روي سنگ گورهاي زنان ديد . كه از ميان اين سه نگاره ،‌ نگاره دار قالي هم تنها براي زناني كه بسيار خانه دار و هنرمند ( و بويژه آنهاي كه قالي باف ) بوده اند استفاده مي شده . اين نكته ما را به اين نتيجه گيري سوق مي دهد كه :

" بيشتر سنگ گورهاي منقوش بجاي مانده براي مردان بوده است . "

پس سنگ قبرهاي كه داراي نقوش بسياري بوده اند . و در اينجا مورد گفتگوي ما هستند . همان سنگ گورهاي مردان هستند . چه با توجه به اندك بودن و نداشتن تنوع و اندازه و تعداد و مفهوم آنچناني سنگ گورهاي كه براي زنان تراشيده مي شده اندكي پيرامون آنها سخن گفته و سنگ گورهاي زنانه را به كناري مي گذاريم و درباره ديگر سنگ گورها سخن مي گوييم .

البته اين بدان معنا نيست كه سنگ گورهاي زنانه بي اهميت هستند و يا اينكه زنان در جامعه گذشته و حال لرستان داراي جايگاه نبوده اند . در اينجا براي اينكه در اين باره سوء تفاهمي پيش نيايد شايسته است تا پيش از آنكه به ادامه پژوهش بپردازيم نكاتي چند را در رابطه بيان و ياد آوري كنيم :

1-   در جامعه لرستان ( همچون بسيار از نقاط ديگر ) مهم ترين برتري و فضليت براي بانوان ( و حتي مردان )، نجابت و پاكدامني وخانه داري و وفاداري به خانواده و همسر وبوده و هست . بنابراين هنگامي كه مي خواسته اند بر روي سنگ گورها اين مورد تمايز ( و شايد تفاخر و تفاضل ) نسبت به ديگر زنان را با اين نقش ها نشان مي داده اند .

2-   با توجه به ارزشي كه زنان يك خانواده براي آن خانواده داشته اند ( به عنوان ارزشمند ترين داراي هر خانواده يا همان ناموس و راز بقاء و ماندگاري بنيان خانواده و به مثابه خوني كه در زير پوست جريان دارد اما قابل رويت نيست و علت زنده ماندن است) لذا محفوظ نگه داشتن و پاسداري كردن از آنها بصورت يك راز و اعتقاد به اينكه بيگانگان نبايد از ايشان چيز زيادي بدانند حتي پس از مرگ براي خانواده ها بسيار پر اهميت بوده . و از اينروست كه زنان هر خانواده در لرستان از ديد بيگانگان همواره  نهان ودر هاله اي از ابهام بوده اند . و هيچگاه هيچ بيگانه اي نمي توانسته و حق نداشته از ايشان چيزي بداند و اين رازگونه بودن ناموس خانواده گويا حتي پس از مرگ هم براي بازماندگان مهم بوده . و در حفظ آن مي كوشيده اند .

(البته همانگونه كه در آينده خواهيم گفت در لرستان هيچگاه مرگ برابر با پايان زندگي نيست و همواره مردگان همچون - و حتي بيشتر از - زندگان محترم هستند و چه بسا آنان را توانا تر از زنده گان مي دانند . و ايشان را هماره ياور و در كنار بازماندگان مي دانند . البته اين موضوع را به هيچ وجه نبايد با آنيميزم- پرستش روان مردگان – يكي دانست . در اين باره به تفصيل در آينده گفته خواهد شد .)

3-   اينكه ما بپنداريم در لرستان براي زنان با هر مقام و جايگاه و شخصيتي كه داشته اند مزار و سنگ گور و ... از آنچه كه گفته شد فراتر نمي رفته و برعكس براي مردان هركس كه بوده اند و با هر مقام و جايگاه و شخصيتي كه داشته اند بسياري كارها انجام مي داده و به زبان ديگر سنگ تمام مي گذاشته اند. پنداري بسيار نادرست و سطحي و عجولانه است . چه در عالم واقع هيچگاه اينگونه نبوده بلكه بسيار از مردان درگذشته وجود دارند كه گورهاشان نسبت به گورهاي زنان درگذشته داراي برتري كه نيست هيچ بلكه از آنها نيز كمتر نيز هست . و متوفيان زنن هم بوده و هستند كه مقام و جايگاه و شخصيت ايشان در زمان حيات براي همگان – از خويشان و بيگانگان - ارزشمند و بالا و قابل احترام بوده است و پس از مرگ نيز داراي همان ارزش و احترام بوده اند . و بر مزارشان هم به غايت نيكو ومعمور و محمود بوده و هست .

( البته آنچنان كه برهمگان روشن است و شما بزرگواران نيز مي دانيد ارزش و خوشبختي آدمي به شخصيت و رفتار و كارها و خدمات او مي باشد و نه به چند قطعه سنگ و مشتي خاك كه چه در زمان حيات خانه وچه در زمان مرگ گور او را مي سازند . )

آنچنان كه در بالا گفته شد بيشتر نگارهاري بر روي اين سنگ گورها برگرفته از طبيعت و زندگي  روزمره هستند . نگاره هاي مانند بزكوهي ، اسب ، كوه ، رود ، خورشيد ، صحنه هاي كوچ ،‌ شكارگاه ،‌ آيينهاي سوگواري ، افراد حاضر در آيين سوگواري ، نوازندگان محلي ،‌ مراسم عروسي و ...

اما آيا اين نگاره ها داراي معني و مفهومي هستند و بر اساس اصولي در كنار هم چيده مي شوند و يا تنها براي آراستن و زيبا كردن سنگ گور به كار مي رفته اند و هيچگونه درون مايه اي نداشته اند ؟ و چنانچه اين نگاره ها داراي مفهومي هستند . اين مفهوم و يا مفاهيم چيستند و از كجا تاثير پذيرفته و سرچشمه مي گيرند ؟

اين چيزي است كه ما در دنباله اين گفتمان به آن خواهيم پرداخت .